Жоба туралы
Жоба жетекшісі
Канатұлы Әділет
PhD
Scopus Author ID: 57297585400
Researcher ID: ABR-6937-2022
ORCID: 0000-0002-7353-9125
Өзектілігі
Жобаның өзектілігі климаттың өзгеруі және антропогендік жүктеменің артуы жағдайында су ресурстарын басқару тиімділігін арттыру қажеттілігімен айқындалады. Есіл өзенінің бассейні Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан маңызды су шаруашылығы бассейндерінің бірі болып табылады және халықты, ауыл шаруашылығы өндірісін, өнеркәсіпті және экожүйелерді сумен қамтамасыз етеді. Соңғы онжылдықтарда бассейн аумағында гидрологиялық режимнің өзгермелілігінің артуы, ағынның маусымдық бөлінісінің бұзылуы, су тасқындары мен құрғақшылық кезеңдерінің жиілеуі байқалуда, бұл су тапшылығы мен экономикалық шығындар қаупін едәуір арттырады.
Қолданыстағы су ресурстарын реттеу жүйелері негізінен стационарлық гидрологиялық алғышарттарға сүйенеді және климаттық үрдістердің қазіргі өзгерістерін, сондай-ақ су шаруашылығы құрылыстарының кешенді әсерін жеткілікті дәрежеде ескермейді. Стационарлық емес климат жағдайында бұл су балансының басқарылу тиімділігін төмендетіп, экстремалды гидрологиялық құбылыстарды болжау және негізделген басқарушылық шешімдер қабылдау мүмкіндіктерін шектейді.
Осыған байланысты Есіл өзені бассейнінің су ресурстарын бейімделмелі басқарудың ғылыми негізделген жүйесін әзірлеу өзекті болып табылады. Жоба гидрологиялық модельдеу, климаттық талдау және геоақпараттық технологияларды қолдану негізінде су режимін болжаудың, климаттық тәуекелдерді бағалаудың және су шаруашылығы инфрақұрылымын пайдалануды оңтайландырудың қолданбалы құралдарын құруға бағытталған. Бұл сумен қамтамасыз етудің сенімділігін арттыруға және су тасқындары мен құрғақшылықтан келетін залалды азайтуға мүмкіндік береді.
Жобаның практикалық және әлеуметтік-экономикалық маңыздылығы алынған нәтижелерді мемлекеттік басқару органдары, су шаруашылығы ұйымдары және ауыл шаруашылығы секторы пайдалану мүмкіндігімен айқындалады. Бұл су қауіпсіздігін арттыруға, агроөндірістің тұрақтылығын қамтамасыз етуге және су экожүйелерін сақтауға ықпал етеді. Жобаны іске асыру Қазақстан Республикасының мемлекеттік ғылыми-техникалық саясатының басымдықтарына, климаттың өзгеруіне бейімделу міндеттеріне сәйкес келеді және әзірленген шешімдерді масштабтау мен коммерцияландыру әлеуетіне ие.
Мақсаты
Есіл өзені бассейнінің су ресурстарын бейімделмелі басқарудың ғылыми негізделген ұсынымдары мен жүйесін әзірлеу. Бұл климаттың өзгеруі және антропогендік әсер жағдайында су ағынын тиімді реттеуге, су тасқындары мен құрғақшылық тәуекелдерін азайтуға және су ресурстарын тұрақты пайдалануды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Күтілетін және қол жеткізілген нәтижелер
Жоба су ағындарын және климаттық өзгерістерді талдау мен болжау үшін гидрологиялық модельдеу мен геоақпараттық жүйелерді (ГАЖ) қолдана отырып, су ресурстарын басқарудың интеграцияланған жүйесін әзірлеуге бағытталған. Жүйе деректерді жинау мен талдауды автоматтандыруды, болжамдардың жоғары дәлдігін, су шаруашылығының, ауыл шаруашылығының және экожүйелердің климаттық тәуекелдерге төзімділігін арттыруды қамтамасыз етеді. Web of Science дерекқорының алғашқы үш квартиліне кіретін немесе Scopus базасында CiteScore көрсеткіші ≥ 50 болатын журналдарда кемінде екі ғылыми мақала жариялау, сондай-ақ Қазақстанда және шетелде патенттерге өтінімдер беру жоспарлануда. Жүйені мемлекеттік органдарды, ғылыми ұйымдарды және су шаруашылығы кәсіпорындарын қоса алғанда, экономиканың әртүрлі секторларына енгізу бойынша құжаттама әзірленетін болады. Жоба нәтижелері ғылыми қауымдастық пен пайдаланушылар арасында таратылады. Бағдарламалық қамтамасыз ету мен сервистерді әзірлеу арқылы коммерцияландыру көзделген. Жобаны іске асыру су ресурстарын басқарудың тиімділігін, ауыл шаруашылығы өндірісі мен экожүйелердің тұрақтылығын арттырып, Қазақстанның ғылыми-техникалық әлеуеті мен халықаралық бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға ықпал етеді.
Әлеуетті пайдаланушылар үшін ақпарат
Жоба нәтижелерінің әлеуетті пайдаланушыларына су ресурстарын басқару саласындағы мемлекеттік органдар, су шаруашылығы және гидротехникалық ұйымдар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ғылыми және жобалау мекемелері жатады. Ең алдымен, жоба нәтижелерін Су ресурстары комитеті, бассейндік инспекциялар, өңірлік әкімдіктер, су қоймалары мен гидротехникалық құрылыстарды пайдаланушы ұйымдар, сондай-ақ сумен жабдықтау және су бұру қызметін жүзеге асыратын кәсіпорындар пайдалана алады.
Есіл өзені бассейнінің су ресурстарын бейімделмелі басқару жүйесі әлеуетті пайдаланушыларға су режимін болжауға, су тасқындары мен құрғақшылық тәуекелдерін бағалауға, сондай-ақ климаттың өзгеруі жағдайында ағынды реттеу және су шаруашылығы инфрақұрылымын пайдалану бойынша ғылыми негізделген басқарушылық шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Гидрологиялық модельдеу мен геоақпараттық технологияларды қолдану талдаудың көрнекілігін, жеделдігін және дәлдігін арттырады, бұл су шаруашылығы іс-шараларын жоспарлау және экстремалды гидрологиялық құбылыстарға жедел әрекет ету үшін ерекше маңызды.
Жоба нәтижелері ауыл шаруашылығы секторында суармалы жерлерді сумен қамтамасыз етуді жоспарлау, агроөндірістің тұрақтылығын арттыру және климаттық тәуекелдерге байланысты шығындарды азайту мақсатында да пайдалануға бағытталған. Ғылыми ұйымдар мен жоғары оқу орындары алынған модельдерді, деректер қорларын және әдістемелік материалдарды ғылыми зерттеулерде және білім беру процесінде қолдана алады.
Әзірленген бағдарламалық шешімдер мен ұсынымдарды енгізу Есіл өзені бассейні деңгейінде ғана емес, сонымен қатар оларды Қазақстанның басқа да су шаруашылығы бассейндеріне бейімдеу және масштабтау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Жоба су ресурстарын басқару саласында бағдарламалық қамтамасыз ету, ақпараттық-талдамалық сервистер және консалтингтік қызметтер түрінде практикалық енгізу және коммерцияландыру әлеуетіне ие.
Ғылыми кеңесші
Козыкеева Алия Тобажановна
т.ғ.д., профессор
Scopus Author ID: 57221234696
Researcher ID: ABC-4631-2020
ORCID: 0000-0003-0581-0881